قرآن کریم میفرماید:
وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلاً . [1]
ما آدمیزادگان را گرامی داشتیم و آنها را در خشکی و دریا، (بر مرکبهای راهوار) حمل کردیم و از انواع روزیهای پاکیزه به آنان روزی دادیم و آنها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کردهایم، برتری بخشیدیم.
چنان که میبینید در این آیه صریحا بیان شده که بنی آدم و در حقیقت نوع انسان از سوی خدا گرامیداشته شده است. نکته قابل توجه در ادامه آیه آمده و تصریح شده که؛ ما انسان را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کردیم برتری دادیم نه بر همه آنان. از این رو انسان تنها بر برخی موجودات شرافت ذاتی دارد نه بر همه. بدین ترتیب این آیه نمیتواند مستند گزاره مشهور «انسان اشرف مخلوقات است» باشد.
ج . آیاتی که به مسخر بودن سایر موجودات در آسمان و زمین برای انسان دلالت دارند، که جامعترین مورد آن آیه بیستم سوره لقمان است؛
قرآن کریم میفرماید:
﴿أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی الله بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدی وَ لا کِتابٍ مُنیرٍ﴾[2].
آیا ندیدید خداوند آنچه را در آسمانها و زمین است مسخّر شما کرده، و نعمتهای آشکار و پنهان خود را به طور فراوان بر شما ارزانی داشته است؟! ولی بعضی از مردم بدون هیچ دانش و هدایت و کتاب روشنگری درباره خدا مجادله میکنند!
اما باید توجه داشت که آیاتی که مسخّر بودن موجودات برای انسان را بیان میکنند بیانگر این نکتهاندکه چینش این عالم به گونه ایست که امور انسان به خوبی اداره میشود و نیازهایش برطرف میگردد و این گونه آیات تاکیدی هستند برای انسان تا بداند مورد توجه پروردگارش هست و خداوند نیازهای بشر را با ساختار موجود در آفرینش برطرف میکند.
شاید بتوان گفت حدیث آخر کتاب خصال شیخ صدوق موید خوبی بر این ادعاست. در این حدیث تصریح شده که خداوند عوالم گوناگون آفریده ودنیایی که ما در آن زندگی میکنیم تنها یکی از هزاران عالمیاست که خداوند خلق کرده، چنان که انسان در زمین تنها یکی از هزاران نوع انسانی است که خداوند در عوالم دیگر خلق کرده است. آیا میتوان باور کرد برتری انسان بر برخی مخلوقات این عالم به معنای برتری وی برتمام مخلوقاتی است که در عوالم گوناگون آفریده شدهاند. در ذیل ترجمه حدیث آمده است:
امام باقر میفرماید: شاید فکر میکنی که خداوند فقط همین یک عالم را آفریده و بشری جز شما خلق نکرده است؛ به خدا سوگند که خداوند هزار هزار عالم و هزار هزار آدم بیافریده که تو در آخرین آن عالمها و آن آدمیان هستی .
[1] . الإسراء : 70.
[2] . سوره لقمان آیه 20.